Fore kazık, binanın yükünü üstteki zayıf zeminden geçirip derindeki sağlam tabakaya taşıyan, yerinde delinerek yapılan betonarme kolondur. Zemin zayıfsa ve kazık gerekirken yapılmazsa bina zamanla oturabilir, eğilebilir ve çatlayabilir; suya doygun gevşek kumlarda depremde sıvılaşma binayı batırabilir. Ancak her binaya kazık gerekmez: kararı zemin etüdü ve proje mühendisinin hesabı verir.
Fore kazık ne işe yarar?
Her bina ağırlığını bir temel üzerinden zemine aktarır. Zemin sağlamsa yük, temelin hemen altındaki tabakaya güvenle yayılabilir; buna sığ temel denir. Üstteki tabaka yumuşak kil, gevşek dolgu ya da gevşek kum gibi zayıf bir zeminse, yükü taşıyabilecek tabaka daha derindedir. Fore kazık bu derinliğe inmek için yapılır: zemin delinir, kuyuya donatı kafesi indirilir ve beton dökülür. Yük kazık boyunca aşağı iner ve kazığın ucu ile çevresindeki sürtünme sayesinde sağlam tabakaya aktarılır.
Sığ temel zayıf zeminde
Kazıklı temel sağlam tabakaya
- Bina ağırlığı temele biner. Zemine aktarılacak yük iki binada da aynıdır.
- Sığ temelde yük doğrudan altındaki zayıf zemine yayılır. Kazıklı temelde yük kazıklar boyunca aşağı iner ve sağlam tabakaya aktarılır.
- Zayıf zemin zamanla sıkışır ve sığ temelli bina oturur. Zemin her noktada aynı sıkışmadığı için bina eğilebilir, duvarlarda çatlak oluşabilir. Doğru tasarlanmış kazıklı temel, yükü sağlam tabakaya aktardığı için bu oturmayı sınırlar.
Şematik çizimdir, ölçekli değildir. Kazık çapı, boyu ve sayısı zemin etüdü ve statik hesapla belirlenir.
Kazık gerekirken yapılmazsa ne olur?
Zayıf zemine oturan sığ temelli bir binada görülebilecek sorunlar şunlardır:
- Aşırı oturma: Zayıf zemin yük altında sıkışır, bina yıllar içinde aşağı iner. Kapı ve pencereler sıkışır, tesisat hatları zorlanır.
- Farklı oturma ve eğilme: Zemin her noktada aynı sıkışmaz. Binanın bir köşesi diğerinden fazla oturursa bina eğilir, duvarlarda ve kirişlerde çatlaklar oluşur.
- Taşıma gücünün aşılması: Yük zeminin taşıyabileceğinden fazlaysa zemin yanlara doğru göçebilir. Bu, en ağır temel hasarıdır.
- Depremde sıvılaşma: Gevşek ve suya doygun kumlarda sarsıntı zeminin taşıma gücünü kısa sürede yok edebilir. Bu durumda sığ temelli yapılarda oturma ve eğilme görülebilir.
Bu sorunların çoğu temel tamamlandıktan sonra düzeltilmesi zor ve pahalı sorunlardır. Bu yüzden temel kararı inşaattan önce, zemin verisiyle verilir.
Depremde sıvılaşma ve kazık
Sıvılaşma, suya doygun gevşek kum ve siltlerin deprem sarsıntısıyla taşıma gücünü kaybedip kısa süre sıvı gibi davranmasıdır. Sarsıntı kum tanelerini sıkıştırmaya çalışır; taneler arasındaki su hızla dışarı çıkamadığı için su basıncı yükselir ve taneler arasındaki temas azalır.
Sığ temel gevşek kum üstünde
Kazıklı temel sıvılaşan tabakayı geçer
- Deprem öncesi: Yeraltı suyu sığ, kum taneleri gevşek ama birbirine temas ederek binayı taşıyor.
- Deprem sırasında: Sarsıntı taneleri sıkıştırmaya çalışır, aralarındaki su kaçamaz ve su basıncı yükselir. Taneler arasındaki temas azalır.
- Zemin taşıma gücünü büyük ölçüde kaybeder ve sıvı gibi davranır. Sığ temelli bina batar ve eğilir, yüzeye su ve kum çıkabilir. 1999 depreminde Adapazarı'nda bu tür batma ve eğilmeler gözlendi.
- Deprem sonrası: Kazıkları sıvılaşan tabakayı geçip sağlam tabakaya oturan bina dik kalır. Kazıklar bu durumda zeminin yanal itmesine göre de hesaplanmalıdır.
Şematik çizimdir. Sıvılaşma her zeminde olmaz; gevşek, suya doygun kum ve siltlerde, güçlü sarsıntıda ortaya çıkar. Riskin olup olmadığını zemin etüdündeki sıvılaşma analizi gösterir.
Türkiye'de bunun en iyi incelenmiş örneklerinden biri 1999 depremindeki Adapazarı'dır. Hasarın yoğun olduğu bölgede yüzeyden yaklaşık 15 m derinliğe kadar sıvılaşmaya yatkın, düşük plastisiteli silt tabakası ve 0,5–3 m derinlikte yeraltı suyu bulunduğu; incelenen bir binada yaklaşık 20 cm batma ve %1,5 eğilme ölçüldüğü raporlanmıştır (Okan, 2002, İTÜ). 2023 Kahramanmaraş depremlerinde de İskenderun kıyısında doldurularak kazanılmış alanlarda sıvılaşma, binaların altında oturma ve denize doğru yanal yayılma gözlenmiştir (Bassal ve diğ., 2024, Earthquake Spectra).
Kazık, sıvılaşabilen tabakayı geçip altındaki sağlam tabakaya oturduğunda binanın yükünü sıvılaşan zemin yerine sağlam tabakaya aktarmayı hedefler; yeterliliği geoteknik tasarım belirler. Bu durumda kazıklar, sıvılaşan zeminin yanal itmesine ve deprem kuvvetlerine göre ayrıca hesaplanır. Sıvılaşma riskine karşı tek çözüm kazık da değildir: jet grout, taş kolon veya deep soil mixing ile zeminin kendisi iyileştirilebilir.
Her binaya fore kazık gerekir mi?
Hayır. Sağlam zemin üzerindeki binada iyi tasarlanmış bir radye veya sığ temel yeterli olabilir; gereksiz kazık, güvenliği artırmadan maliyeti artırır. Kazığın gerekip gerekmediğini zeminin türü, zayıf tabakanın kalınlığı, yeraltı suyu, bina yükü ve deprem tehlikesi birlikte belirler.
| Durum | Sık kullanılan çözüm |
|---|---|
| Sağlam zemin, normal yük | Radye veya sığ temel |
| Kalın zayıf tabaka, altında sağlam tabaka | Fore kazık |
| Dar alan, mevcut bina güçlendirme | Mini kazık |
| Sıvılaşma riski olan gevşek kum | Zemin iyileştirme (jet grout, taş kolon, deep mixing) veya kazık |
| Derin bodrum, komşu binaya yakın kazı | İksa (fore kazıklı perde, ankraj) |
Karar nasıl verilir?
- Zemin ve temel etüdü: Sondaj, arazi deneyleri ve jeofizik ölçümlerle zemin tabakaları, yeraltı suyu ve zemin özellikleri belirlenir. Etüdün esasları Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tebliğinde tanımlanmıştır (Resmi Gazete, 17.02.2021, sayı 31398).
- Zemin sınıfı ve deprem tehlikesi: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'ne (TBDY 2018) göre yerel zemin sınıfı belirlenir. ZD, ZE ve ZF sınıfı kumlu zeminlerde, belirli deprem tasarım sınıflarındaki binalar için sıvılaşma potansiyeli analizi zorunludur (TMMOB JMO, 2019).
- Temel tasarımı: İnşaat mühendisi oturma ve taşıma gücü hesaplarıyla temel tipini seçer: radye, kazıklı temel ya da zemin iyileştirme.
- Uygulama ve kontrol: Kazık boyu, çapı ve betonu kayıt altına alınır; projede istenirse yükleme ve bütünlük deneyleri yapılır.
Kentsel dönüşümde neden önemli?
Kentsel dönüşümde eski bina yıkılır, yenisi yapılır; ama zemin aynı kalır. Eski binaların çoğu bugünkü yönetmelikten önce, çoğu zaman sığ temelle yapılmıştır. Yeni bina daha yüksek ve daha ağır olabilir, bodrum katları derinleşebilir. Bu yüzden dönüşümde zemin etüdü bir formalite değil, binanın temel kararını veren belgedir. Komşu binalara yakın derin kazılarda da kazının güvenliği için iksa gerekir.
Marmara ve Yalova için ne anlama gelir?
17 Ağustos 1999 depreminde (M 7,4) Kuzey Anadolu Fayı yaklaşık 145 km boyunca yüzeyi kırmış; kırık doğuda Düzce yakınlarından batıda Hersek deltasının batısına kadar uzanmıştır (Barka ve diğ., 2002, BSSA). Araştırmalar kırığın batı ucunun Yalova kıyısı açığındaki Çınarcık havzasının girişinde durduğunu göstermektedir (Turkish Journal of Earth Sciences, 2011). Yani Yalova, aktif fay sistemine çok yakın bir kenttir ve kıyı şeridi ile dere yataklarında genç, suya doygun zeminler bulunabilir. Bu, her parselde zemin etüdünün dikkatle yapılmasını ve sonucuna göre temel seçilmesini gerektirir.
Kendi parselinizin deprem tehlikesini AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan, yakınınızdaki fayları MTA Diri Fay Haritası'ndan inceleyebilirsiniz. Projenizin zemin raporu üzerinden temel seçeneklerini birlikte değerlendirmek için bize ulaşabilirsiniz: 0532 165 77 81.
Kaynaklar
- Barka ve diğ., 2002, BSSA: 17 Ağustos 1999 İzmit depremi (M 7,4) yüzey kırığı ve atım dağılımı.
- Turkish Journal of Earth Sciences, 2011: 1999 kırığının batı ucu ve Marmara'da beklenen deprem.
- Okan, 2002, İTÜ: 1999 depreminde Adapazarı'nda zemin koşullarının yapısal hasara etkisi (yüksek lisans tezi).
- Bassal ve diğ., 2024, Earthquake Spectra: 2023 Kahramanmaraş depremlerinde İskenderun'da sıvılaşma ve zemin deformasyonları.
- TMMOB JMO, 2019: TBDY (2018) ile uyumlu sıvılaşma potansiyeli analizi.
- Resmi Gazete, 17.02.2021, sayı 31398: Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları Tebliği değişikliği.
Terimler sözlüğü
- Fore kazık
- Zemin delinip donatı kafesi yerleştirildikten sonra beton dökülerek yerinde yapılan betonarme kazık.
- Sığ temel
- Yükü binanın hemen altındaki zemine aktaran temel; tekil, sürekli veya radye temel.
- Farklı oturma
- Binanın farklı noktalarının farklı miktarda oturması; eğilme ve çatlakların başlıca sebebi.
- Sıvılaşma
- Suya doygun gevşek kum ve siltlerin depremde taşıma gücünü kaybedip sıvı gibi davranması.
- Zemin etüdü
- Sondaj, arazi ve laboratuvar deneyleriyle zeminin özelliklerinin belirlendiği çalışma ve rapor.

