Kentsel dönüşümde eski bina yıkılır ama zemin aynı kalır. Yeni bina çoğu zaman daha yüksek, daha ağır ve daha derin bodrumludur. Bu nedenle yeni binanın temeli; parselde yapılan zemin ve temel etüdüne, zemin sınıfına, yeraltı suyuna ve sıvılaşma analizine göre seçilmelidir. Bodrum kazısı ise komşu binaları etkileyebileceği için iksa projesi ve ölçümle yapılmalıdır.
Kentsel dönüşüm süreci adım adım
6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında süreç, riskli yapı tespitiyle başlar ve yeni binanın iskânıyla biter (memurlar.net, 25.04.2025; başvuru: kentseldonusum.csb.gov.tr). Zeminin belirleyici olduğu adımlar 4’ten 7’ye kadardır:
- Riskli yapı tespitiMalik veya temsilcisi e-Devlet üzerinden başvurur; tespiti Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlar yapar. Rapora tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edilebilir.
- Malik kararıÖnce oybirliği aranır; sağlanamazsa hisse oranına göre salt çoğunlukla karar alınabilir.
- Tahliye ve yıkımKesinleşen karardan sonra yıkım için süre verilir; yıkım öncesi komşu binaların durumu kayda alınmalıdır.
- Zemin ve temel etüdüYeni bina için parselde sondaj, deney ve Vs30 ölçümü yapılır; zemin sınıfı ve sıvılaşma riski belirlenir.
- ProjeMimari, statik, temel ve gerekiyorsa iksa projeleri zemin raporuna göre hazırlanır ve ruhsat alınır.
- Kazı ve iksaBodrum kazısı iksa projesine göre, komşu yapılar izlenerek yapılır.
- TemelRadye, kazıklı temel veya zemin iyileştirmesi projesine göre uygulanır ve denetlenir.
- Üst yapı ve iskânYapı denetim kontrolünde bina tamamlanır.
Süreler ve karar oranları mevzuat değişikliklerine göre güncellenebilir; hukuki konularda güncel mevzuat ve uzman görüşü esas alınmalıdır.
Kentsel dönüşümde zemin neden bu kadar önemli?
- Yük artar: Yeni bina eskisinden daha yüksek olabilir, bodrum katları eklenir; zemine aktarılan yük ve kazı derinliği değişir.
- Kurallar değişti: Eski binaların çoğu bugünkü TBDY 2018 ve zemin etüdü kuralları yokken yapıldı. Eski binanın “yıllardır sorunsuz durması”, yeni bina için zeminin yeterli olduğunu göstermez.
- Deprem tasarımı zemine bağlıdır: Zemin sınıfı (ZA–ZF) deprem kuvvetlerini doğrudan etkiler. Yanlış belirlenen zemin sınıfı, taşıyıcı sistemin yanlış boyutlandırılması demektir.
- Sıvılaşma riski yeni binada da sürer: Sıvılaşabilir bir zeminde sığ temelle yapılan yeni bina, taşıyıcı sistemi güçlü olsa bile batma ve eğilme riskini taşır.
- Bitişik nizam yapılaşma: Dönüşüm çoğu zaman eski binaların arasında yapılır; kazı komşu binaların temellerinin hemen yanında ilerler.
Riskli yapı raporu, zemin etüdü değildir
Sık karıştırılan bir nokta: riskli yapı raporu, mevcut binanın taşıyıcı sisteminin deprem performansını değerlendirir ve binanın yıkılıp yıkılmayacağına karar vermek için kullanılır. Yeni binanın temelini tasarlamak için yeterli bilgi içermez. Yeni bina için, yürürlükteki tebliğe uygun sondaj sayısı ve derinliğiyle ayrıca zemin ve temel etüdü yapılır.
Yeni binanın temeli nasıl seçilir?
| Zemin durumu (etüde göre) | Sık kullanılan temel çözümü |
|---|---|
| Sağlam zemin, sıvılaşma riski yok | Radye (tek parça plak) temel veya sürekli temel |
| Orta sağlam zemin, oturma sınırda | Kalın radye veya kazıklı radye |
| Yumuşak veya kalın zayıf tabaka | Fore kazıklı temel veya zemin iyileştirme |
| Sıvılaşabilir kum tabakası | Jet grout veya DSM ile iyileştirme, ya da sıvılaşan tabakayı geçen kazık |
| Dar parsel, makineye erişim güç | Küçük makinelerle mini kazık veya jet grout |
Her binaya kazık gerekmez. Kazık, iyileştirme veya radye kararını zemin etüdü ve proje mühendisinin hesabı verir. Ayrıntılı anlatım için Binada fore kazık neden önemli? sayfamıza bakabilirsiniz.
Bodrum kazısı ve komşu bina güvenliği
Kentsel dönüşümde en çok sorun çıkan aşama, yeni binanın bodrumu için yapılan kazıdır. Komşu binanın temeli çoğunlukla kazı kotunun üstündedir; desteklenmeyen bir kazı, komşu binanın altındaki zeminin kaymasına, oturmasına ve çatlamasına yol açabilir.
- Kazı öncesi komşu tespiti: Komşu binaların mevcut çatlakları fotoğraf, video ve tutanakla kayda alınır. Bu kayıt, sonradan çıkabilecek anlaşmazlıklarda iki taraf için de dayanak olur.
- İksa projesi: Kazı derinliği, zemin ve komşu yapılara göre iksa tipi seçilir: fore kazıklı perde, ankraj, zemin çivisi veya jet grout perde. Ankrajlar komşu parselin altına gireceği için izin konusu ayrıca değerlendirilir.
- Kademeli kazı: Kazı, projedeki kademelerle ve her kademe desteklenerek yapılır.
- Su kontrolü: Yeraltı suyu varsa kazıya su girişi ve suyun çekilmesinin komşu binalarda oturmaya yol açması ayrıca düşünülür.
- Ölçüm: İksa başlığında ve komşu binalarda ölçüm noktaları kurulur; derin kazılarda inklinometre ile yatay hareket izlenir.
“Bir hafta açık kalsa bir şey olmaz” yaklaşımıyla desteksiz bırakılan kazılar, özellikle yağışlı dönemlerde, komşu yapılar için ciddi bir risktir. Kazı ile destekleme birlikte ilerlemelidir.
Zemin süreyi ve maliyeti nasıl etkiler?
Zemin koşulları, dönüşüm projesinin bütçesinde en çok değişkenlik gösteren kalemlerden biridir. Kazık veya iyileştirme ihtiyacı, iksa tipi ve kazı derinliği, yeraltı suyu ve sahaya makine erişimi maliyeti ve süreyi belirler. Bu yüzden zemin etüdünün sözleşmeden ve fiyatlandırmadan önce yapılması, ileride “zeminden çıkan” ek maliyet tartışmalarını büyük ölçüde azaltır.
Maliklerin müteahhide sorması gereken sorular
- Zemin ve temel etüdü yapıldı mı, kaç sondaj açıldı ve ne kadar derine inildi?
- Zemin sınıfı nedir (ZA–ZF) ve Vs30 ölçümüne mi dayanıyor?
- Yeraltı suyu hangi derinlikte?
- Sıvılaşma analizi yapıldı mı, sonucu nedir?
- Önerilen temel tipi nedir ve neden seçildi? Kazık veya zemin iyileştirmesi gerekiyor mu?
- Bodrum kazısı için iksa projesi var mı, hangi sistem uygulanacak?
- Komşu binaların mevcut durumu kazıdan önce kayda alınacak mı?
- Kazı sırasında ölçüm yapılacak mı, kim izleyecek?
- Temel ve iksa imalatı hangi firma tarafından yapılacak, hangi testler uygulanacak (kazık yükleme, ankraj germe, karot)?
Sık yapılan hatalar
- Zemin etüdünü yalnızca ruhsat için gereken bir evrak gibi görmek
- Komşu parselin eski raporunu “aynı zemin” diye kullanmak
- Bodrum kat sayısını zemin ve yeraltı suyu bilinmeden sözleşmeye yazmak
- Kazıyı iksa projesi ve komşu tespiti olmadan başlatmak
- Maliyeti düşürmek için temel ve iksa kalemlerinde projeden sapmak
Kaynaklar ve standartlar
- Riskli yapılar kentsel dönüşümle 4 aşamada yenileniyor – memurlar.net, 25.04.2025 – 6306 sayılı Kanun süreci
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı – Kentsel Dönüşüm başvuru sistemi – riskli yapı tespiti başvurusu
- Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları Tebliği değişikliği – Resmi Gazete 17.02.2021, sayı 31398 – sondaj sayısı, derinliği, Vs30 ölçümü, raporu imzalayan meslekler
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) – Resmi Gazete 18.03.2018, sayı 30364 (mükerrer) – Bölüm 16: zemin sınıfları, sıvılaşma, temeller
- TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası – TBDY 2018 ile uyumlu sıvılaşma potansiyeli analizi (2019) – sıvılaşma analizinin kapsamı ve yöntemi
Terimler sözlüğü
- Riskli yapı
- 6306 sayılı Kanun kapsamında, yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı tespit edilen yapı.
- Radye temel
- Binanın tüm taban alanını kaplayan tek parça betonarme plak temel.
- Kazıklı radye
- Yükün bir kısmını radyenin, bir kısmını kazıkların taşıdığı temel sistemi.
- İksa
- Kazı yüzeyinin göçmesini ve çevredeki zeminin hareketini önleyen destek sistemi.
- Komşu tespiti
- Kazı öncesi komşu binaların mevcut durumunun fotoğraf ve tutanakla belgelenmesi.

