0532 165 77 81
Deprem ve zemin

Kentsel Dönüşümde Zemin Etüdü, Temel ve Komşu Bina Güvenliği

Kentsel dönüşümde konuşulan konular çoğunlukla hak sahipliği, kira yardımı ve daire metrekaresi olur. Oysa yeni binanın depremdeki davranışı, altındaki zeminin doğru tanınmasıyla başlar. Bu sayfada dönüşüm sürecini baştan sona, zeminin karar verdiği noktalarla birlikte anlatıyor ve maliklerin müteahhide sorması gereken soruları listeliyoruz.

Hazırlayan: Yalova Zemin Mühendislik teknik ekibi · Kontrol eden: Tevfik Seylan, Jeoloji Mühendisi · Son güncelleme: 10 Kasım 2026

Yerleşim alanında binaların yanında çalışan yeşil fore kazık makinesi
Kısa cevap

Kentsel dönüşümde eski bina yıkılır ama zemin aynı kalır. Yeni bina çoğu zaman daha yüksek, daha ağır ve daha derin bodrumludur. Bu nedenle yeni binanın temeli; parselde yapılan zemin ve temel etüdüne, zemin sınıfına, yeraltı suyuna ve sıvılaşma analizine göre seçilmelidir. Bodrum kazısı ise komşu binaları etkileyebileceği için iksa projesi ve ölçümle yapılmalıdır.

Kentsel dönüşüm süreci adım adım

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında süreç, riskli yapı tespitiyle başlar ve yeni binanın iskânıyla biter (memurlar.net, 25.04.2025; başvuru: kentseldonusum.csb.gov.tr). Zeminin belirleyici olduğu adımlar 4’ten 7’ye kadardır:

  1. Riskli yapı tespitiMalik veya temsilcisi e-Devlet üzerinden başvurur; tespiti Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlar yapar. Rapora tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edilebilir.
  2. Malik kararıÖnce oybirliği aranır; sağlanamazsa hisse oranına göre salt çoğunlukla karar alınabilir.
  3. Tahliye ve yıkımKesinleşen karardan sonra yıkım için süre verilir; yıkım öncesi komşu binaların durumu kayda alınmalıdır.
  4. Zemin ve temel etüdüYeni bina için parselde sondaj, deney ve Vs30 ölçümü yapılır; zemin sınıfı ve sıvılaşma riski belirlenir.
  5. ProjeMimari, statik, temel ve gerekiyorsa iksa projeleri zemin raporuna göre hazırlanır ve ruhsat alınır.
  6. Kazı ve iksaBodrum kazısı iksa projesine göre, komşu yapılar izlenerek yapılır.
  7. TemelRadye, kazıklı temel veya zemin iyileştirmesi projesine göre uygulanır ve denetlenir.
  8. Üst yapı ve iskânYapı denetim kontrolünde bina tamamlanır.

Süreler ve karar oranları mevzuat değişikliklerine göre güncellenebilir; hukuki konularda güncel mevzuat ve uzman görüşü esas alınmalıdır.

Kentsel dönüşümde zemin neden bu kadar önemli?

  • Yük artar: Yeni bina eskisinden daha yüksek olabilir, bodrum katları eklenir; zemine aktarılan yük ve kazı derinliği değişir.
  • Kurallar değişti: Eski binaların çoğu bugünkü TBDY 2018 ve zemin etüdü kuralları yokken yapıldı. Eski binanın “yıllardır sorunsuz durması”, yeni bina için zeminin yeterli olduğunu göstermez.
  • Deprem tasarımı zemine bağlıdır: Zemin sınıfı (ZA–ZF) deprem kuvvetlerini doğrudan etkiler. Yanlış belirlenen zemin sınıfı, taşıyıcı sistemin yanlış boyutlandırılması demektir.
  • Sıvılaşma riski yeni binada da sürer: Sıvılaşabilir bir zeminde sığ temelle yapılan yeni bina, taşıyıcı sistemi güçlü olsa bile batma ve eğilme riskini taşır.
  • Bitişik nizam yapılaşma: Dönüşüm çoğu zaman eski binaların arasında yapılır; kazı komşu binaların temellerinin hemen yanında ilerler.

Riskli yapı raporu, zemin etüdü değildir

Sık karıştırılan bir nokta: riskli yapı raporu, mevcut binanın taşıyıcı sisteminin deprem performansını değerlendirir ve binanın yıkılıp yıkılmayacağına karar vermek için kullanılır. Yeni binanın temelini tasarlamak için yeterli bilgi içermez. Yeni bina için, yürürlükteki tebliğe uygun sondaj sayısı ve derinliğiyle ayrıca zemin ve temel etüdü yapılır.

Yeni binanın temeli nasıl seçilir?

Zemin durumu (etüde göre)Sık kullanılan temel çözümü
Sağlam zemin, sıvılaşma riski yokRadye (tek parça plak) temel veya sürekli temel
Orta sağlam zemin, oturma sınırdaKalın radye veya kazıklı radye
Yumuşak veya kalın zayıf tabakaFore kazıklı temel veya zemin iyileştirme
Sıvılaşabilir kum tabakasıJet grout veya DSM ile iyileştirme, ya da sıvılaşan tabakayı geçen kazık
Dar parsel, makineye erişim güçKüçük makinelerle mini kazık veya jet grout

Her binaya kazık gerekmez. Kazık, iyileştirme veya radye kararını zemin etüdü ve proje mühendisinin hesabı verir. Ayrıntılı anlatım için Binada fore kazık neden önemli? sayfamıza bakabilirsiniz.

Bodrum kazısı ve komşu bina güvenliği

Kentsel dönüşümde en çok sorun çıkan aşama, yeni binanın bodrumu için yapılan kazıdır. Komşu binanın temeli çoğunlukla kazı kotunun üstündedir; desteklenmeyen bir kazı, komşu binanın altındaki zeminin kaymasına, oturmasına ve çatlamasına yol açabilir.

  1. Kazı öncesi komşu tespiti: Komşu binaların mevcut çatlakları fotoğraf, video ve tutanakla kayda alınır. Bu kayıt, sonradan çıkabilecek anlaşmazlıklarda iki taraf için de dayanak olur.
  2. İksa projesi: Kazı derinliği, zemin ve komşu yapılara göre iksa tipi seçilir: fore kazıklı perde, ankraj, zemin çivisi veya jet grout perde. Ankrajlar komşu parselin altına gireceği için izin konusu ayrıca değerlendirilir.
  3. Kademeli kazı: Kazı, projedeki kademelerle ve her kademe desteklenerek yapılır.
  4. Su kontrolü: Yeraltı suyu varsa kazıya su girişi ve suyun çekilmesinin komşu binalarda oturmaya yol açması ayrıca düşünülür.
  5. Ölçüm: İksa başlığında ve komşu binalarda ölçüm noktaları kurulur; derin kazılarda inklinometre ile yatay hareket izlenir.

“Bir hafta açık kalsa bir şey olmaz” yaklaşımıyla desteksiz bırakılan kazılar, özellikle yağışlı dönemlerde, komşu yapılar için ciddi bir risktir. Kazı ile destekleme birlikte ilerlemelidir.

Zemin süreyi ve maliyeti nasıl etkiler?

Zemin koşulları, dönüşüm projesinin bütçesinde en çok değişkenlik gösteren kalemlerden biridir. Kazık veya iyileştirme ihtiyacı, iksa tipi ve kazı derinliği, yeraltı suyu ve sahaya makine erişimi maliyeti ve süreyi belirler. Bu yüzden zemin etüdünün sözleşmeden ve fiyatlandırmadan önce yapılması, ileride “zeminden çıkan” ek maliyet tartışmalarını büyük ölçüde azaltır.

Maliklerin müteahhide sorması gereken sorular

  • Zemin ve temel etüdü yapıldı mı, kaç sondaj açıldı ve ne kadar derine inildi?
  • Zemin sınıfı nedir (ZA–ZF) ve Vs30 ölçümüne mi dayanıyor?
  • Yeraltı suyu hangi derinlikte?
  • Sıvılaşma analizi yapıldı mı, sonucu nedir?
  • Önerilen temel tipi nedir ve neden seçildi? Kazık veya zemin iyileştirmesi gerekiyor mu?
  • Bodrum kazısı için iksa projesi var mı, hangi sistem uygulanacak?
  • Komşu binaların mevcut durumu kazıdan önce kayda alınacak mı?
  • Kazı sırasında ölçüm yapılacak mı, kim izleyecek?
  • Temel ve iksa imalatı hangi firma tarafından yapılacak, hangi testler uygulanacak (kazık yükleme, ankraj germe, karot)?

Sık yapılan hatalar

  • Zemin etüdünü yalnızca ruhsat için gereken bir evrak gibi görmek
  • Komşu parselin eski raporunu “aynı zemin” diye kullanmak
  • Bodrum kat sayısını zemin ve yeraltı suyu bilinmeden sözleşmeye yazmak
  • Kazıyı iksa projesi ve komşu tespiti olmadan başlatmak
  • Maliyeti düşürmek için temel ve iksa kalemlerinde projeden sapmak

Kaynaklar ve standartlar

Terimler sözlüğü

Riskli yapı
6306 sayılı Kanun kapsamında, yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı tespit edilen yapı.
Radye temel
Binanın tüm taban alanını kaplayan tek parça betonarme plak temel.
Kazıklı radye
Yükün bir kısmını radyenin, bir kısmını kazıkların taşıdığı temel sistemi.
İksa
Kazı yüzeyinin göçmesini ve çevredeki zeminin hareketini önleyen destek sistemi.
Komşu tespiti
Kazı öncesi komşu binaların mevcut durumunun fotoğraf ve tutanakla belgelenmesi.

Sık sorulan sorular

Kentsel dönüşümde zemin etüdü zorunlu mu?

Evet. Yeni binanın yapı ruhsatı için zemin ve temel etüdü zorunludur. Riskli yapı raporu mevcut binayı değerlendirir, yeni binanın zemin etüdünün yerini tutmaz.

Kentsel dönüşümde her binaya kazık gerekir mi?

Hayır. Sağlam zeminde radye temel yeterli olabilir. Kazık veya zemin iyileştirmesi; zemin etüdü sıvılaşma, yumuşak zemin ya da yetersiz taşıma gücü gösterirse ve hesap gerektirirse yapılır.

Bodrum kazısı komşu binaya zarar verir mi?

Desteksiz veya projesiz yapılan kazı komşu binanın altındaki zemini hareket ettirerek oturma ve çatlağa yol açabilir. İksa projesi, kademeli kazı, komşu tespiti ve ölçümle bu risk kontrol altına alınır.

Kentsel dönüşüm süreci nasıl başlar?

Malik veya temsilcisi e-Devlet üzerinden riskli yapı tespiti başvurusu yapar; tespiti Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar yapar. Rapora tebliğden itibaren 15 gün içinde itiraz edilebilir.

Müteahhide zeminle ilgili hangi sorular sorulmalı?

Kaç sondaj yapıldığı, zemin sınıfı, yeraltı suyu, sıvılaşma analizi sonucu, seçilen temel tipi ve gerekçesi, iksa projesi ve kazı sırasında ölçüm yapılıp yapılmayacağı sorulmalıdır.

Projenizi birlikte değerlendirelim

Sağlam Bir Gelecek

Konumu ve elinizdeki belgeleri paylaşın, teknik ekibimiz ilk değerlendirmeyi yapsın.

Hemen ara: 0532 165 77 81
Hemen araWhatsApp