Zemin etüdü, yapının yapılacağı parselde zeminin tabakalarını, dayanımını, yeraltı suyunu ve deprem davranışını belirlemek için yapılan sondaj, arazi deneyi, jeofizik ölçüm ve laboratuvar çalışmalarının bütünü ve bunların raporudur. Türkiye’de yapı ruhsatı için zorunludur; esasları Bakanlığın Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları tebliği ve TBDY 2018 Bölüm 16 belirler. Temel tipi, kazık gerekip gerekmediği ve sıvılaşma riski bu rapora göre belirlenir.
Zemin etüdü neleri kapsar?
- Sondaj: Zemin tabakalarını görmek ve numune almak için açılan kuyular; her kuyunun derinliğe göre tabaka kaydı (sondaj logu) tutulur.
- Standart penetrasyon deneyi (SPT): Sondaj sırasında zemine çakılan numune alıcının 30 cm ilerlemesi için gereken darbe sayısı (N); zeminin sıkılığı ve sıvılaşma analizi için temel veridir.
- Jeofizik ölçümler: MASW, sismik kırılma gibi yöntemlerle kayma dalgası hızı (Vs) ve üst 30 metrenin ortalaması Vs30 ölçülür; zemin sınıfının belirlenmesinde kullanılır.
- Laboratuvar deneyleri: Tane dağılımı, kıvam limitleri, su içeriği, dayanım ve sıkışma (konsolidasyon) deneyleri.
- Yeraltı suyu: Su seviyesi ölçülür; sıvılaşma, kazı ve yalıtım kararlarını doğrudan etkiler.
- Analizler: Taşıma gücü, oturma, sıvılaşma, gerektiğinde şev ve kazı duraylılığı.
Kaç sondaj yapılmalı, ne kadar derine inilmeli?
17 Şubat 2021 tarihli tebliğ değişikliği (Resmi Gazete, sayı 31398) şu temel kuralları getirir:
| Durum | Kural |
|---|---|
| Tek blok, taban alanı 300 m²’nin altında | En az 3 sondaj; her ek 300 m² için 1 sondaj daha |
| Çok bloklu yapılar | Her bloğun taban alanının her 300 m²’si için en az 1 sondaj |
| Taban alanı 1.000 m²’nin üstünde | En az 5 sondaj; köşelerde ve ortada |
| Sondaj derinliği | Temel tabanından itibaren en az bina genişliğinin 1,5 katı veya yapı yükünden gelen gerilme artışının mevcut efektif gerilmenin %10’una düştüğü derinlik |
| Kayaya erken girilmesi | Ayrışmamış kayada en az 3 m, ayrışmış birimlerde en az 5 m daha karotlu ilerleme |
| Kaya görülmeyen sahalar | En az iki kesişen sismik ölçümle Vs30 belirlenmesi |
Özet bilgidir; güncel tebliğin tamamı ve ilgili idarenin istekleri esas alınır. Kazıklı temellerde sondajların kazık ucunun altındaki tabakaları da tanımlayacak derinliğe indirilmesi gerekir.
Zemin sınıfları: ZA’dan ZF’ye
TBDY 2018, deprem hesabında kullanılmak üzere yerel zemini altı sınıfa ayırır. Sınıf büyük ölçüde üst 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızına (Vs30) göre belirlenir:
| Sınıf | Zemin | Vs30 (m/s) |
|---|---|---|
| ZA | Sağlam, sert kaya | > 1500 |
| ZB | Az ayrışmış, orta sağlam kaya | 760 – 1500 |
| ZC | Çok sıkı kum, çakıl ve sert kil; ayrışmış zayıf kaya | 360 – 760 |
| ZD | Orta sıkı – sıkı kum, çakıl veya çok katı kil | 180 – 360 |
| ZE | Gevşek kum, çakıl veya yumuşak – katı kil | < 180 |
| ZF | Sahaya özel inceleme gerektiren zeminler: sıvılaşabilir zeminler, hassas killer, kalın organik veya yüksek plastisiteli kil tabakaları | — |
Zemin sınıfı yükseldikçe (ZD, ZE) deprem sarsıntısı genellikle büyür ve tasarım kuvvetleri artar. ZD, ZE ve ZF sınıflarında, yeraltı suyu altında kumlu tabakalar varsa sıvılaşma analizi yapılması gerekir (TMMOB JMO, 2019).
Zemin etüdü raporunda neler olmalı?
- Sondaj, deney çukuru ve jeofizik ölçüm noktalarının koordinatlı yerleşim planı
- Her sondajın logu, SPT değerleri ve yeraltı suyu seviyesi
- Laboratuvar deney sonuçları
- Vs30 ölçümü ve zemin sınıfı
- Taşıma gücü ve oturma hesapları, önerilen temel tipi ve temel derinliği
- Sıvılaşma değerlendirmesi ve gerekiyorsa zemin iyileştirme önerisi
- Kazı varsa kazı şevleri, iksa ve su kontrolü için öneriler
- Raporu hazırlayan mühendislerin imzaları; tebliğe göre yapı kategorisine ve zemin grubuna bağlı olarak jeoloji, jeofizik ve inşaat mühendisleri
Aletsel gözlem: inklinometre ve diğer ölçümler
Zemin etüdü projeden önceki bilgiyi verir; aletsel gözlem ise uygulama sırasında zeminin ve çevredeki yapıların gerçekte nasıl davrandığını ölçer. Özellikle komşu binaya yakın derin kazılarda, iksanın ve çevrenin güvenliğini takip etmenin en güvenilir yoludur.
| Ölçüm aracı | Neyi ölçer? |
|---|---|
| İnklinometre | İksa arkasına veya şeve yerleştirilen boru boyunca zeminin derinliğe göre yatay yer değiştirmesi |
| Topoğrafik ölçüm noktaları | İksa başlığı, yol ve komşu binalarda yatay ve düşey hareket |
| Piyezometre | Zemindeki su basıncı ve yeraltı suyu seviyesi |
| Çatlak ölçer | Komşu yapılardaki mevcut çatlakların açılıp açılmadığı |
| Ankraj yük hücresi | Ankrajlardaki kuvvetin zamanla değişimi |
| Oturma plakası | Dolgu ve iyileştirilmiş zeminde oturmanın zamanla gelişimi |
Ölçümler, projede tanımlanan uyarı ve alarm eşikleriyle karşılaştırılır. Eşik aşılırsa kazı durdurulur, ek destek veya ankraj gibi önlemler devreye alınır. Ölçüm kazıdan önce “sıfır okuma” ile başlar; ölçüm sıklığı kazı ilerledikçe artırılır.
Bir zemin raporunu okurken nelere bakılmalı?
- Sondajlar binanın tamamını temsil edecek şekilde yayılmış mı, yoksa parselin bir köşesinde mi?
- Sondaj derinliği temel tipine uygun mu? Kazık öneriliyorsa kazık ucunun altı da araştırılmış mı?
- Yeraltı suyu ölçülmüş mü, hangi mevsimde?
- Zemin sınıfı Vs30 ölçümüne mi dayanıyor?
- Kumlu tabakalar varsa sıvılaşma analizi yapılmış mı ve sonucu açıkça yazılmış mı?
- Önerilen temel tipi gerekçesiyle açıklanmış mı?
- Bodrum kazısı varsa iksa ve komşu yapılar için öneri var mı?
Rapor elinizdeyse ve uygulama yöntemini değerlendirmek isterseniz bizimle paylaşabilirsiniz: 0532 165 77 81.
Kaynaklar ve standartlar
- Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları Tebliği değişikliği – Resmi Gazete 17.02.2021, sayı 31398 – sondaj sayısı, derinliği, Vs30 ölçümü, raporu imzalayan meslekler
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) – Resmi Gazete 18.03.2018, sayı 30364 (mükerrer) – Bölüm 16: zemin sınıfları, sıvılaşma, temeller
- TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası – TBDY 2018 ile uyumlu sıvılaşma potansiyeli analizi (2019) – sıvılaşma analizinin kapsamı ve yöntemi
- TS EN 1997-2 – Eurocode 7 – Zemin araştırması ve deneyler – Türk Standardları Enstitüsü
- TS EN ISO 22476-3 – Standart penetrasyon deneyi – Türk Standardları Enstitüsü
Terimler sözlüğü
- Sondaj logu
- Sondaj boyunca geçilen tabakaların, deney sonuçlarının ve su seviyesinin derinliğe göre kaydı.
- SPT (N değeri)
- Standart numune alıcının 30 cm ilerlemesi için gereken darbe sayısı.
- Vs30
- Yüzeyden itibaren ilk 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızı; zemin sınıfının temel ölçütü.
- MASW
- Yüzey dalgalarından kayma dalgası hızını hesaplayan jeofizik ölçüm yöntemi.
- İnklinometre
- Zemine yerleştirilen boru içinde, derinliğe göre yatay hareketi ölçen alet.
- Piyezometre
- Zemindeki boşluk suyu basıncını ölçen alet.

