0532 165 77 81
Hizmet

Zemin Etüdü Nedir? Sondaj, Zemin Sınıfı ve Aletsel Gözlem

Bir binanın temeli, zemin hakkında bilinenler kadar doğru tasarlanabilir. Zemin etüdü bu bilgiyi sondaj, arazi deneyleri, jeofizik ölçümler ve laboratuvarla toplar. Bu sayfada etüdün neleri kapsadığını, mevzuatın ne istediğini, zemin sınıflarını ve kazı sırasında yapılan aletsel gözlemi anlatıyoruz.

Hazırlayan: Yalova Zemin Mühendislik teknik ekibi · Kontrol eden: Tevfik Seylan, Jeoloji Mühendisi · Son güncelleme: 10 Kasım 2026

Gökyüzüne uzanan delgi makinesi kulesi ve bayrak
Kısa cevap

Zemin etüdü, yapının yapılacağı parselde zeminin tabakalarını, dayanımını, yeraltı suyunu ve deprem davranışını belirlemek için yapılan sondaj, arazi deneyi, jeofizik ölçüm ve laboratuvar çalışmalarının bütünü ve bunların raporudur. Türkiye’de yapı ruhsatı için zorunludur; esasları Bakanlığın Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları tebliği ve TBDY 2018 Bölüm 16 belirler. Temel tipi, kazık gerekip gerekmediği ve sıvılaşma riski bu rapora göre belirlenir.

Zemin etüdü neleri kapsar?

  • Sondaj: Zemin tabakalarını görmek ve numune almak için açılan kuyular; her kuyunun derinliğe göre tabaka kaydı (sondaj logu) tutulur.
  • Standart penetrasyon deneyi (SPT): Sondaj sırasında zemine çakılan numune alıcının 30 cm ilerlemesi için gereken darbe sayısı (N); zeminin sıkılığı ve sıvılaşma analizi için temel veridir.
  • Jeofizik ölçümler: MASW, sismik kırılma gibi yöntemlerle kayma dalgası hızı (Vs) ve üst 30 metrenin ortalaması Vs30 ölçülür; zemin sınıfının belirlenmesinde kullanılır.
  • Laboratuvar deneyleri: Tane dağılımı, kıvam limitleri, su içeriği, dayanım ve sıkışma (konsolidasyon) deneyleri.
  • Yeraltı suyu: Su seviyesi ölçülür; sıvılaşma, kazı ve yalıtım kararlarını doğrudan etkiler.
  • Analizler: Taşıma gücü, oturma, sıvılaşma, gerektiğinde şev ve kazı duraylılığı.

Kaç sondaj yapılmalı, ne kadar derine inilmeli?

17 Şubat 2021 tarihli tebliğ değişikliği (Resmi Gazete, sayı 31398) şu temel kuralları getirir:

DurumKural
Tek blok, taban alanı 300 m²’nin altındaEn az 3 sondaj; her ek 300 m² için 1 sondaj daha
Çok bloklu yapılarHer bloğun taban alanının her 300 m²’si için en az 1 sondaj
Taban alanı 1.000 m²’nin üstündeEn az 5 sondaj; köşelerde ve ortada
Sondaj derinliğiTemel tabanından itibaren en az bina genişliğinin 1,5 katı veya yapı yükünden gelen gerilme artışının mevcut efektif gerilmenin %10’una düştüğü derinlik
Kayaya erken girilmesiAyrışmamış kayada en az 3 m, ayrışmış birimlerde en az 5 m daha karotlu ilerleme
Kaya görülmeyen sahalarEn az iki kesişen sismik ölçümle Vs30 belirlenmesi

Özet bilgidir; güncel tebliğin tamamı ve ilgili idarenin istekleri esas alınır. Kazıklı temellerde sondajların kazık ucunun altındaki tabakaları da tanımlayacak derinliğe indirilmesi gerekir.

Zemin sınıfları: ZA’dan ZF’ye

TBDY 2018, deprem hesabında kullanılmak üzere yerel zemini altı sınıfa ayırır. Sınıf büyük ölçüde üst 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızına (Vs30) göre belirlenir:

SınıfZeminVs30 (m/s)
ZASağlam, sert kaya> 1500
ZBAz ayrışmış, orta sağlam kaya760 – 1500
ZCÇok sıkı kum, çakıl ve sert kil; ayrışmış zayıf kaya360 – 760
ZDOrta sıkı – sıkı kum, çakıl veya çok katı kil180 – 360
ZEGevşek kum, çakıl veya yumuşak – katı kil< 180
ZFSahaya özel inceleme gerektiren zeminler: sıvılaşabilir zeminler, hassas killer, kalın organik veya yüksek plastisiteli kil tabakaları—

Zemin sınıfı yükseldikçe (ZD, ZE) deprem sarsıntısı genellikle büyür ve tasarım kuvvetleri artar. ZD, ZE ve ZF sınıflarında, yeraltı suyu altında kumlu tabakalar varsa sıvılaşma analizi yapılması gerekir (TMMOB JMO, 2019).

Zemin etüdü raporunda neler olmalı?

  • Sondaj, deney çukuru ve jeofizik ölçüm noktalarının koordinatlı yerleşim planı
  • Her sondajın logu, SPT değerleri ve yeraltı suyu seviyesi
  • Laboratuvar deney sonuçları
  • Vs30 ölçümü ve zemin sınıfı
  • Taşıma gücü ve oturma hesapları, önerilen temel tipi ve temel derinliği
  • Sıvılaşma değerlendirmesi ve gerekiyorsa zemin iyileştirme önerisi
  • Kazı varsa kazı şevleri, iksa ve su kontrolü için öneriler
  • Raporu hazırlayan mühendislerin imzaları; tebliğe göre yapı kategorisine ve zemin grubuna bağlı olarak jeoloji, jeofizik ve inşaat mühendisleri

Aletsel gözlem: inklinometre ve diğer ölçümler

Zemin etüdü projeden önceki bilgiyi verir; aletsel gözlem ise uygulama sırasında zeminin ve çevredeki yapıların gerçekte nasıl davrandığını ölçer. Özellikle komşu binaya yakın derin kazılarda, iksanın ve çevrenin güvenliğini takip etmenin en güvenilir yoludur.

Ölçüm aracıNeyi ölçer?
İnklinometreİksa arkasına veya şeve yerleştirilen boru boyunca zeminin derinliğe göre yatay yer değiştirmesi
Topoğrafik ölçüm noktalarıİksa başlığı, yol ve komşu binalarda yatay ve düşey hareket
PiyezometreZemindeki su basıncı ve yeraltı suyu seviyesi
Çatlak ölçerKomşu yapılardaki mevcut çatlakların açılıp açılmadığı
Ankraj yük hücresiAnkrajlardaki kuvvetin zamanla değişimi
Oturma plakasıDolgu ve iyileştirilmiş zeminde oturmanın zamanla gelişimi

Ölçümler, projede tanımlanan uyarı ve alarm eşikleriyle karşılaştırılır. Eşik aşılırsa kazı durdurulur, ek destek veya ankraj gibi önlemler devreye alınır. Ölçüm kazıdan önce “sıfır okuma” ile başlar; ölçüm sıklığı kazı ilerledikçe artırılır.

Bir zemin raporunu okurken nelere bakılmalı?

  • Sondajlar binanın tamamını temsil edecek şekilde yayılmış mı, yoksa parselin bir köşesinde mi?
  • Sondaj derinliği temel tipine uygun mu? Kazık öneriliyorsa kazık ucunun altı da araştırılmış mı?
  • Yeraltı suyu ölçülmüş mü, hangi mevsimde?
  • Zemin sınıfı Vs30 ölçümüne mi dayanıyor?
  • Kumlu tabakalar varsa sıvılaşma analizi yapılmış mı ve sonucu açıkça yazılmış mı?
  • Önerilen temel tipi gerekçesiyle açıklanmış mı?
  • Bodrum kazısı varsa iksa ve komşu yapılar için öneri var mı?

Rapor elinizdeyse ve uygulama yöntemini değerlendirmek isterseniz bizimle paylaşabilirsiniz: 0532 165 77 81.

Kaynaklar ve standartlar

Terimler sözlüğü

Sondaj logu
Sondaj boyunca geçilen tabakaların, deney sonuçlarının ve su seviyesinin derinliğe göre kaydı.
SPT (N değeri)
Standart numune alıcının 30 cm ilerlemesi için gereken darbe sayısı.
Vs30
Yüzeyden itibaren ilk 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızı; zemin sınıfının temel ölçütü.
MASW
Yüzey dalgalarından kayma dalgası hızını hesaplayan jeofizik ölçüm yöntemi.
İnklinometre
Zemine yerleştirilen boru içinde, derinliğe göre yatay hareketi ölçen alet.
Piyezometre
Zemindeki boşluk suyu basıncını ölçen alet.

Sık sorulan sorular

Zemin etüdü nedir?

Parselde zeminin tabakalarını, dayanımını, yeraltı suyunu ve deprem davranışını belirlemek için yapılan sondaj, arazi deneyi, jeofizik ölçüm ve laboratuvar çalışmalarıdır. Yapı ruhsatı için zorunludur.

Zemin etüdü için kaç sondaj gerekir?

2021 tebliğ değişikliğine göre tek blokta taban alanı 300 m² altındaysa en az 3 sondaj, her ek 300 m² için bir sondaj daha; 1.000 m² üzerindeki yapılarda en az 5 sondaj yapılır.

Zemin sınıfı ZE ne demek?

TBDY 2018’e göre gevşek kum veya yumuşak-katı kil gibi, Vs30 değeri 180 m/s’nin altında kalan zeminlerdir. Deprem tasarım kuvvetleri daha yüksektir ve kumlu tabakalar varsa sıvılaşma analizi gerekir.

İnklinometre ne işe yarar?

Derin kazılarda iksa arkasındaki zeminin derinliğe göre yatay hareketini ölçer. Ölçümler eşik değerlerle karşılaştırılarak gerekirse önlem alınır.

Zemin etüdü ne kadar sürer?

Sondaj sayısı ve derinliğine, laboratuvar deneylerine ve idarenin onay sürecine göre değişir. Arazi çalışması çoğunlukla günler, rapor ise birkaç hafta içinde tamamlanır.

Projenizi birlikte değerlendirelim

Sağlam Bir Gelecek

Konumu ve elinizdeki belgeleri paylaşın, teknik ekibimiz ilk değerlendirmeyi yapsın.

Hemen ara: 0532 165 77 81
Hemen araWhatsApp