Sıvılaşma, yeraltı suyunun altındaki gevşek kum ve siltlerin deprem sarsıntısıyla sıkışmaya çalışması, taneler arasındaki suyun kaçamaması ve su basıncının yükselmesi sonucu taneler arasındaki temasın azalıp zeminin taşıma gücünü büyük ölçüde kaybetmesidir. Bu sırada sığ temelli binalar batabilir ve eğilebilir. Sıvılaşma her zeminde olmaz; risk zemin etüdündeki analizle belirlenir ve zemin iyileştirme veya kazıkla önlenebilir.
Sıvılaşma nasıl oluşur?
Kum taneleri normalde birbirine dayanarak yükü taşır. Taneler arasındaki boşluklar yeraltı suyuyla doluysa ve kum gevşekse, deprem sarsıntısı taneleri daha sıkı bir düzene sokmaya çalışır. Ancak sarsıntı birkaç saniye içinde olur ve suyun boşluklardan kaçmasına zaman kalmaz. Sıkışamayan su, taneleri birbirinden uzaklaştıracak şekilde basınç kazanır.
Su basıncı yükseldikçe taneler arasındaki temas kuvveti azalır. Zeminin dayanımı bu temas kuvvetine bağlı olduğu için, basınç yeterince yükseldiğinde zemin taşıma gücünün büyük kısmını kaybeder ve yoğun bir sıvı gibi davranır. Deprem bittikten sonra su yavaş yavaş dışarı çıkar; yüzeyde kum kaynamaları görülür ve zemin genellikle oturur.
Animasyonla: kazıksız ve kazıklı bina
Sığ temel gevşek kum üstünde
Kazıklı temel sıvılaşan tabakayı geçer
- Deprem öncesi: Yeraltı suyu sığ, kum taneleri gevşek ama birbirine temas ederek binayı taşıyor.
- Deprem sırasında: Sarsıntı taneleri sıkıştırmaya çalışır, aralarındaki su kaçamaz ve su basıncı yükselir. Taneler arasındaki temas azalır.
- Zemin taşıma gücünü büyük ölçüde kaybeder ve sıvı gibi davranır. Sığ temelli bina batar ve eğilir, yüzeye su ve kum çıkabilir. 1999 depreminde Adapazarı'nda bu tür batma ve eğilmeler gözlendi.
- Deprem sonrası: Kazıkları sıvılaşan tabakayı geçip sağlam tabakaya oturan bina dik kalır. Kazıklar bu durumda zeminin yanal itmesine göre de hesaplanmalıdır.
Şematik çizimdir. Sıvılaşma her zeminde olmaz; gevşek, suya doygun kum ve siltlerde, güçlü sarsıntıda ortaya çıkar. Riskin olup olmadığını zemin etüdündeki sıvılaşma analizi gösterir.
Animasyon ekranda görünürken adım adım ilerler, ekrandan çıkınca durur. “Durdur” ve “Sonraki adım” düğmeleriyle kendiniz de ilerletebilirsiniz.
Hangi zeminler sıvılaşır?
TBDY 2018’e göre sıvılaşma değerlendirmesi şu koşulların birlikte bulunduğu durumlarda yapılır (TMMOB JMO, 2019):
- Zemin grubu ZD, ZE veya ZF olan sahalar
- Yeraltı su seviyesinin altındaki kum, çakıllı kum, siltli-killi kum, plastik olmayan silt ve silt-kum karışımları
- Yüzeyden itibaren 20 metre derinliğe kadar olan tabakalar
- Düzeltilmiş SPT değeri (N₁,₆₀) 30’un altında olan tabakalar
Sıkı kumlar, killer ve kaya sıvılaşmaz. Yeraltı suyunun derinde olduğu sahalarda risk de azalır. Bu nedenle “bölgemiz sıvılaşır” ya da “sıvılaşmaz” gibi genellemeler yerine her parselin kendi sondaj verisine bakmak gerekir.
Sıvılaşma binaya ne yapar?
- Batma ve eğilme: Sığ temelli bina taşıma gücünü kaybeden zemine gömülür; zemin her yerde aynı sıvılaşmadığı için bina eğilebilir. Bina taşıyıcı sistemi hasarsız olsa bile kullanılamaz hâle gelebilir.
- Oturma: Deprem sonrası suyun çıkmasıyla zemin sıkışır ve bina oturur.
- Yanal yayılma: Eğimli arazide ve kıyı ile dere kenarlarında sıvılaşan tabaka yana doğru akar; zemin ve üzerindeki yapılar denize veya dereye doğru kayar.
- Kum kaynaması: Basınçlı su, kum taşıyarak yüzeye çıkar.
- Altyapı hasarı: Boru hatları kopar, rögarlar ve hafif yapılar yüzeye doğru itilebilir.
Türkiye’den örnekler
1999 Kocaeli depremi, Adapazarı: Kentin genç alüvyon zeminlerinde çok sayıda binanın taşıyıcı sistemi büyük hasar almadan zemine battığı ve eğildiği belgelenmiştir (Okan, 2002, İTÜ). Bu gözlemler, Türkiye’de sıvılaşma ve temel ilişkisinin anlaşılmasında önemli bir kaynak olmuştur.
2023 Kahramanmaraş depremleri, İskenderun: Kıyı bölgesinde sıvılaşma kaynaklı oturma, yanal yayılma ve bina altında zemin deformasyonları raporlanmıştır (Bassal ve diğ., 2024).
Sıvılaşma riski nasıl belirlenir?
- Arazi verisi: Sondajlarda SPT değerleri, yeraltı suyu seviyesi ve numune alınır; gerekiyorsa CPT yapılır.
- Laboratuvar: Tane dağılımı, ince dane oranı ve kıvam limitleri belirlenir.
- Hesap: TBDY 2018 kapsamında yaygın olarak Youd ve diğ. (2001) basitleştirilmiş yöntemi kullanılır: depremin zeminde oluşturacağı gerilme ile zeminin sıvılaşmaya karşı direnci her tabaka için karşılaştırılır.
- Sonuç: Güvenlik koşulu sağlanmayan tabakalar için sıvılaşma sonrası taşıma gücü, oturma ve yanal yayılma değerlendirilir; gerekiyorsa üst yapı önlemi veya zemin iyileştirmesi tasarlanır.
Sıvılaşma nasıl önlenir?
| Yaklaşım | Yöntem | Nasıl etki eder? |
|---|---|---|
| Zemini çimentolamak | Jet grout, DSM ızgarası | Sıvılaşabilir tabakayı bağlayıcıyla güçlendirir, ızgara düzeni zeminin yanal hareketini sınırlar |
| Zemini sıkılaştırmak | Vibro kompaksiyon, taş kolon, kompaksiyon enjeksiyonu | Gevşek kumu sıkı hâle getirir; taş kolon ayrıca su basıncını hızla boşaltır |
| Yükü derine aktarmak | Fore kazık | Sıvılaşabilir tabakayı geçip sağlam tabakaya oturur; kazıklar sıvılaşan zeminin yanal itkisine göre de tasarlanır |
| Temeli güçlendirmek | Rijit radye, kazıklı radye | Farklı oturmayı azaltır; tek başına yeterliliği hesapla gösterilmelidir |
Hangi yöntemin seçileceği; sıvılaşabilir tabakanın kalınlığı ve derinliği, ince dane oranı, bina yükü, komşu yapılar ve sahaya erişim gibi koşullara göre zemin iyileştirme tasarımıyla belirlenir.
Yalova ve Marmara kıyıları için ne anlama gelir?
Marmara kıyılarında ve dere ağızlarında genç alüvyon ve kıyı çökelleri ile sığ yeraltı suyu sık görülür. Bu, her parselde sıvılaşma olacağı anlamına gelmez; ancak bu tür alanlarda sondaj, yeraltı suyu ölçümü ve sıvılaşma analizinin özenle yapılması gerektiği anlamına gelir. Yalova’da tersane ve kıyı sahalarında yaptığımız kazık ve jet grout uygulamaları da bu tür zemin koşulları içindir. Ayrıntı için Yalova’da zemin ve fore kazık sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıvılaşma riski tespit edildiğinde çözüm vardır. Önemli olan riskin projeden önce, doğru sondaj ve analizle ortaya konmasıdır.
Kaynaklar ve standartlar
- TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası – TBDY 2018 ile uyumlu sıvılaşma potansiyeli analizi (2019) – sıvılaşma analizinin kapsamı ve yöntemi
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) – Resmi Gazete 18.03.2018, sayı 30364 (mükerrer) – Bölüm 16: zemin sınıfları, sıvılaşma, temeller
- Youd ve diğ. (2001), Liquefaction resistance of soils – ASCE Journal of Geotechnical and Geoenvironmental Engineering – basitleştirilmiş sıvılaşma yöntemi
- Okan (2002), 1999 depreminde Adapazarı’nda zemin koşullarının yapısal hasara etkisi – İTÜ
- Bassal ve diğ. (2024), 2023 Kahramanmaraş depremlerinde sıvılaşma ve kıyı etkileri – Earthquake Spectra
Terimler sözlüğü
- Sıvılaşma
- Suya doygun gevşek kum ve siltlerin deprem sırasında taşıma gücünü büyük ölçüde kaybetmesi.
- Boşluk suyu basıncı
- Zemin taneleri arasındaki suyun basıncı; depremde yükselmesi sıvılaşmaya yol açar.
- Yanal yayılma
- Sıvılaşan tabaka üzerindeki zeminin eğim veya serbest yüzey yönünde yana kayması.
- Kum kaynaması
- Basınçlı suyun kumla birlikte yüzeye çıkması.
- N₁,₆₀
- Derinlik ve enerji için düzeltilmiş SPT darbe sayısı.
- İnce dane oranı
- Zemindeki silt ve kil boyutundaki tanelerin yüzdesi.

